اراده الهی در اندیشه امامیه نخستین

اراده الهی در اندیشه امامیه نخستین


در این اثر تلاش شده است با بازخوانی چیستی اراده الهی در قرآن و روایات، تببین‌های مختلف از اراده خداوند در اندیشه‌ی امامیه‌ی نخستین به تصویر کشیده شود و سپس در پرتوی مطالعه‌ای مقایسه‌ای با اندیشه‌های رقیب امامیه، هم‌چون جریان کلامی اعتزال و جریان فلسفی، تحلیلی از چرایی تطور این نظریه‌پردازی‌ها به دست داده شود.

در این کتاب به معناشناسی اراده و اقسام آن در متون وحیانی و تطور دیدگاه امامیه در این موضوعات پرداخته شده است. نویسنده کتاب تلاش کرده است با بررسی دقیق منابع و گزارش‌های موجود از این دوران، دیدگاه اصحاب امامیه در دوره حضور و تطور آن در دوره‌های بعد را - با توجه به عوامل فکری و اجتماعی مختلف - بررسی و تحلیل کند. لذا با بازخوانی چیستی اراده الهی در قرآن و روایات، تبیین‌های مختلف از اراده خداوند در اندیشه امامیه نخستین به تصویر کشیده شده است و سپس در پرتو مطالعه مقایسه‌ای با اندیشه‌های رقیب امامیه، هم چون جریان کلامی اعتزال و جریان فلسفی، تحلیلی از چرایی و چگونگی این تطورات و نظریه پردازی‌ها ارائه داده شده است.

با توجه به این رویکرد، کتاب حاضر در پنج فصل سامان یافته است. در نخستین فصل تلاش شده تا تصویری از اراده خداوند در کتاب و سنت ارائه شود. در این بخش، پس از بررسی معنای لغوی این واژه، معنای اراده را در متون وحیانی کاویده و به تفکیک اراده در قرآن کریم و اراده در روایات طبقه‌بندی نموده‌ایم.

فصل دوم، حاوی تبیین نظریه‌پردازی متکلمان نخستین امامیه در کوفه است. در این فصل، ارکان نظریه‌پردازی‌های نخستین اندیشمندان کلام امامیه همچون هشام بن حکم و مومن الطاق بررسی شده تا امکان واکاوی مبانی نظریه‌پردازی‌های آنان بیشتر و بهتر فراهم آید.

سومین فصل این اثر، در صدد نشان دادن نقطه نظرات محدثان امامیه نخستین و امتداد اندیشه آنان در مدرسه کلامی قم است. در این فصل، توجه ویژه‌ای به دیدگاه‌های شیخ صدوق و کلینی - به‌عنوان دو شاخص اصلی مدرسه قم - شده است.

فصل چهارم کتاب به بازخوانی اندیشه‌ورزی متکلمان امامیه در بغداد همچون شیخ مفید، سیدمرتضی و شاگردان ایشان اختصاص یافته و عملکرد ایشان در تحلیل اراده پروردگار، به تصویر کشیده شده است.

پنجمین و آخرین فصل این کتاب که مهم‌ترین بخش کتاب می‌باشد حاوی تحلیل چگونگی تطور اندیشه‌ورزی متکلمان امامیه در موضوع اراده الهی است. در این بخش به اندازه نیاز به دیدگاه‌های معتزله متقدم و متأخر و فلاسفه مشاء پرداخته شده است تا زمینه تحلیل مورد نظر به‌خوبی فرآهم آید.

عناوین فصل‌های کتاب به قرار ذیل می‌باشد:

  • فصل اول: معناشناسی اراده در منابع وحیانی
  • فصل دوم: مدرسه کوفه و نخستین تبیین‌های کلامی از اراده الهی
  • فصل سوم: مدرسه قم و امتداد نگره محدثان متکلم کوفه
  • فصل چهارم: مدرسه بغداد و گامی نوین در تبیین اراده الهی
  • فصل پنجم: جمع بندی و تحلیل چگونگی و چرایی سیر تطور اراده الهی