سرچشمه حکمت: جستارهایی در باب عقل

کتاب «سرچشمه حکمت (جستارهایی در باب عقل)»، به کوشش علی‌نقی خدایاری، اثری مرجع و منتشرشده توسط انتشارات نبأ است.

مسئله «عقل و نسبت آن با وحی و دین»، همواره کانون نزاع‌ها و مرزبندی‌های فکری در تاریخ اسلام بوده است؛ از محدثان و اخباریان تا متکلمان، فلاسفه مشاء و اشراق، و عارفان، همگی مدعی خردپسندی دیدگاه‌های خویش بوده‌اند. این کتاب با هدف خروج از تک‌بعدی‌نگری، در قالب ۹ جستار و مقاله علمی، منظره عقل را در چشم‌انداز میراث کلامی، فلسفی، عرفانی و روایی به تصویر می‌کشد تا پژوهشگران بتوانند با بررسی تطبیقی آرا، به ارزیابی درستی از مبانی معرفت‌شناختی دست یابند.

سرفصل‌ها و مقالات کتاب

محتوای کتاب در قالب مقالات تخصصی از قلم اندیشمندان شاخص تنظیم شده است:

• ۱. عقل در قرآن کریم (مهدی احمدی):
  بررسی مفاهیم و حوزه‌های معنایی مترادف با عقل در قرآن (فکر، تدبر، لب، فقه، بصر، حلم و قلب)؛ واکاوی رویکرد تفاسیری چون التبیان، مجمع‌البیان، المنار و المیزان؛ تبیین عقل قرآنی به مثابه ادراک فطری و یقینی در حوزه‌های هستی‌شناسی، خداشناسی، معاد، اخلاق و احکام.
• ۲. عقل در احادیث (دکتر رضا برنجکار):
  جایگاه و حقیقت عقل دینی در بیانات معصومین (ع)؛ تمایز عقل طبع و عقل تجربی؛ تحلیل کارکردهای عقل نظری، عقل عملی و عقل ابزاری و پیوند خردورزی با علم و اخلاق.
• ۳. عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی (دکتر محمدتقی سبحانی):
  تحلیل تاریخی منازعه عقل و وحی از اهل‌حدیث تا معتزله، اشاعره و ماتریدیه؛ بررسی فراز و فرودهای غزالی؛ و بازخوانی اصالت عقل‌گرایی در مکتب امامیه با محوریت آثار شیخ مفید و ادوار پس از آن.
• ۴. بررسی تطبیقی عقل معتزلی و اشعری (علی معموری):
  مقایسه مفهوم و کارکرد عقل در دو دستگاه کلامی معتزله و اشاعره در مسائلی چون حسن و قبح عقلی، جبر و اختیار، تقدم عدل یا قدرت الهی، و رابطه تکلیف سمعی و عقلی.
• ۵. عقل از دیدگاه ابن‌سینا (دکتر رضا برنجکار):
  تحلیل عقل در فلسفه مشاء؛ علم‌النفس سینوی، تبیین مراتب عقل نظری (هیولانی، بالملکه، بالفعل، مستفاد) و پیوند آن با عقل فعال و عقل عملی.
• ۶. جایگاه عقل در عرفان اسلامی (دکتر سعید رحیمیان):
  تقسیم‌بندی‌های عقل در عرفان (نظری و عملی، جزئی و کلی، فطری و کسبی، منور و غیرمنور)؛ نسبت عقل با قلب در عرفان نظری، موارد مذمت عقل، و تحلیل تقابل عقل و عشق در سلوک عملی.
• ۷. عقل از نظر ملاصدرا (دکتر محمدتقی فعالی):
  مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی حکمت متعالیه (اصالت وجود، حرکت جوهری، تجرد نفس)؛ تحلیل عقل مفارق و صادر اول؛ نظریه اتحاد عاقل و معقول، و کارکرد عقل در خداشناسی و معادشناسی صدرا.
• ۸. عقل از دیدگاه اخباریان (محمد بیابانی اسکوئی):
  بررسی تاریخی اخباری‌گری در شیعه، روش‌های استنباط در اصول عقاید و احکام، و محدوده اعتبار و حجیت عقل و حسن و قبح در نگاه علمای اخباری.
• ۹. عقل از دیدگاه میرزای اصفهانی (دکتر سید محمد بنی‌هاشمی):
  بازخوانی دیدگاه بنیان‌گذار مکتب معارفی خراسان؛ تعریف عقل به عنوان نوری متباین با عاقل و معلوم؛ تفاوت ماهوی علم و عقل؛ اثبات حسن و قبح ذاتی و حجیت ذاتی عقل بر پایه روایات.

ویژگی‌های برجسته اثر

• تنوع دیدگاه‌ها و جامعیت تاریخی: در بر گرفتن طیف گسترده‌ای از متفکران؛ از فلاسفه و عرفا تا متکلمان، اخباریان و مکتب تفکیک.
• رویکرد تطبیقی و نقادانه: مقایسه مستقیم خوانش‌های مختلف از عقل، بدون تحمیل یک قرائت انحصاری بر کل جریان‌ها.
• اعتبار علمی نویسندگان: نگارش هر بخش توسط صاحب‌نظران و اساتید مبرز آن حوزه دانشی.

این کتاب برای چه کسانی ضروری است؟

• اساتید، پژوهشگران، طلاب و دانشجویان رشته‌های فلسفه اسلامی، کلام اسلامی و معرفت‌شناسی
• پژوهشگران علوم قرآن و حدیث علاقه‌مند به بررسی واژه‌شناختی و مفهومی عقل در نصوص دینی
• علاقه‌مندان به فهم ریشه‌ای منازعات فکری، فرقه‌ای و کلامی در تمدن اسلامی

برشی خواندنی از کتاب:

«سخن گفتن درباره عقل سهل و ممتنع است؛ سهل از آن رو که درباره نوری سخن می‌گوییم که همگان به درجاتی از آن حقیقت بهره‌مندند و دشوار از آن رو که وقتی این ابزار ادراک، خود موضوع اندیشه قرار می‌گیرد، تعاریفی متضاد پدیدار می‌شود… عقل در نگاه متکلم ترازوی تکلیف است، در نگاه فیلسوف جوهری مجرد، در نگاه عارف پای چوبین در برابر عشق، و در مکتب روایی نوری خدادادی که خاستگاه معرفت و بندگی است. بازشناسی این مرزها، نخستین گام در ساماندهی اندیشه دینی معاصر است…»