در طول تاریخ اندیشهٔ اسلامی و به‌ویژه در قرون اخیر با ظهور برخی جریان‌های نواندیش، زمزمه‌هایی مبنی بر حذف یا به حاشیه راندن سنت در سایهٔ شعار «کفایت قرآن» شکل گرفته است. کتاب «مسئلهٔ حجیت قرآن (تبیین همبستگی حجیت آیات الهی و سنت نبوی)» با درک این چالش معرفتی تدوین یافته تا رابطهٔ دوسویه و تفکیک‌ناپذیر کتاب خدا و بیان معصوم را واکاوی کند. از آنجا که این اثر در طرحی چندجلدی برنامه‌ریزی شده، مؤلف در مجلد نخست به نقد درون‌دینی دو رویکرد پرداخته است: نخست دیدگاهی که سنت را کاملاً از اعتبار ساقط می‌داند، و دوم دیدگاهی که مراجعه به سنت را تنها به دایرهٔ محدود آیات‌الاحکام منحصر می‌کند (حجیت اقلی). ایدهٔ اصلی حاکم بر کتاب این است که قرآن و سنت نبوی یکدیگر را از جایگاه هدایتگری ساقط نمی‌کنند؛ بلکه سنت به مثابه قرینهٔ متصل و منفصلِ وحی، تبیین‌کنندهٔ مجملات و مراد واقعی پروردگار است و تمسک کامل به متن وحی بدون التزام به شارحان الهی آن ناممکن خواهد بود.
سرفصل‌ها و محورهای کلیدی
مباحث جلد نخست کتاب در هفت بخش تنظیم و ارائه شده است:
-
بخش اول: شکل‌گیری مسئلهٔ حجیت قرآن: تبیین شئون انبیاء و اوصیاء، جایگاه قرآن به عنوان منشور هدایت، و صورتبندی ۴ فرض بنیادین در نسبت کلام خدا و سنت نبی.
-
بخش دوم: نظریهٔ کفایت و انحصار قرآن در حجیت و بررسی آن: ریشه‌های تاریخی، ادلهٔ انحصارگرایان، و نقد تناقض‌های درونی این نظریه در امر به اطاعت از رسول.
-
بخش سوم: نظریهٔ حجیت اقلی سنت (مبانی و ادله): مبانی ادعای استقلال حداکثری قرآن در فهم، اوصاف قرآن به مثابه نور و تبیان، و مسئلهٔ تحدی و فهم‌پذیری همگانی.
-
بخش چهارم: نقد و بررسی نظریهٔ حجیت اقلی سنت: تعیین محل نزاع در حجیت فهمِ بشر، اثبات ناسازگاری لزوم انحصار سنت در آیات‌الاحکام، و تبیین نقش سنت در گره‌گشایی از مجملات کتاب.
-
بخش پنجم: تبیین دقیق معنای مخالفت با قرآن: بررسی سیرهٔ عقلا در تکلم، تفکیک قرائن تخصیص و تقیید از مخالفت حقیقی، و نقد رد غیرعلمی سنت به بهانهٔ مخالفت با ظاهر قرآن.
-
بخش ششم: تبیین دیدگاه حجیت جمعیهٔ قرآن و سنت: اثبات عقلانی همتایی بیان نبی با قرآن، علم اجمالی به قرائن منفصل، و ادلهٔ قرآنیِ مرجعیت تبیینی پیامبر.
-
بخش هفتم: بررسی حِلی ادلهٔ مخالفان: تحلیل اعجاز قرآن، بررسی روایات عرض بر قرآن، بازخوانی حقیقت تدبر، و ظهور اوصاف حقیقی قرآن در بستر حجیت همبستهٔ متن و سنت.
ویژگی‌های اثر
-
تفکیک و نقد طبقه‌بندی‌شدهٔ جریان‌ها: کتاب با دقتی روش‌شناختی میان ادعای انحصار کامل در قرآن و تفکر تضعیف‌کنندهٔ نقش حدیث در غیر احکام (حجیت اقلی) مرزبندی کرده و هر یک را با استدلال‌های درونی نقد می‌کند.
-
تحلیل عقلایی از سازوکار مفاهمه: مؤلف با بهره‌گیری از اصول گفتگو نزد عقلا (مانند تخصیص، تقیید و اعتماد بر قرینه منفصل)، آشکار می‌سازد که تعارض‌های ادعایی میان سنت و قرآن، ناشی از اشتباه گرفتن تبیین و تقیید با «مخالفت با قرآن» است.
-
حل مسئلهٔ روایات عرض بر کتاب: بازخوانی کارکرد روایات عرض حدیث بر قرآن در بستر مبانی تشیع، بدون اینکه به سقوط جایگاه خودِ سنت بینجامد.
-
طرح‌ریزی ساختار اثر در مجموعه‌ای مستقل: این مجلد با تمرکز بر نقد دیدگاه‌های رقیب سامان یافته و نویسنده افق مباحث اختلافی درون‌مذهبی را به مجلد دوم موکول کرده است.
این کتاب برای چه کسانی مفید/ضروری است؟
-
پژوهشگران و اساتید رشته‌های علوم قرآن و حدیث، فقه و مبانی حقوق، و کلام اسلامی
-
دانشجویان و طلاب در مواجهه با شبهات شبه‌روشنفکری پیرامون جریان «قرآن‌بسندگی»
-
علاقه‌مندان به فهم روشمند نسبت عقل، سنت و قرآن در مکتب اهل‌بیت (ع)
برشی از متن کتاب
«از همان ابتدا رگه‌هایی از حذف سنت نبوی در جامعهٔ مسلمانان هویدا بود و گاه و بیگاه زمزمه‌هایی در این مورد به گوش می‌رسید. حتی در زمان حیات پیامبر گرامی خدا و در کنار بستر ایشان نیز این نوا به گوش رسید و ادعای تمسک به قرآن، بهانه‌ای برای حذف فرمایش پیامبر اکرم شد. گویی شأن پیام‌آور خدا را تنها در انتقال متن کلام او خلاصه می‌کردند!… تبیین رابطهٔ میان کلام خداوند و سنت پیامبر اکرم همواره به صورت مسئله‌ای جدی مطرح بوده است؛ خواه در خاموش کردن زمزمه‌های حذف سنت نبوی، خواه در ارائهٔ شیوهٔ صحیح دستیابی به هدایت الهی. این اهمیت دو چندان می‌شود چنانچه بدانیم خداوند متعال کتاب خود را در صورت سوء استفاده، عاملی برای خسارت‌زایی و زیان‌دهی معرفی کرده است.»
ادبیات آیینی
ادیان و مذاهب
روششناسی و منبعشناسی
علوم قرآن و حدیث
فقه و اصول
فلسفه و عرفان
تاریخ و سیره
دعا و زیارت
محصولات چندرسانهای
کلام و عقاید
اخلاق و تربیت
مجلات
