جستارهای اعتقادی: بداء

کتاب «بداء» ششمین دفتر از مجموعه «جستارهای اعتقادی» انتشارات پژوهشکده معارف اهل‌بیت (ع) است که با هدف ارزیابی و دسته‌بندی مقالات برگزیده پیرامون یکی از مباحث بنیادین توحید افعالی تدوین شده است.

آموزه «بداء» در فرهنگ روایی شیعه از جایگاهی ممتاز برخوردار است؛ تا آنجا که در احادیث مأثور آمده است: «مَا عُظِّمَ اللَّهُ بِمِثْلِ الْبَدَاءِ». با این حال، تبیین این آموزه در تاریخ تفکر اسلامی دستخوش تحولات فراوانی شده است؛ به گونه‌ای که از قرن چهارم به بعد در مکتب بغداد و حلّه، به دلیل رسوخ برخی مبانی فلسفی و معتزلی، بداء عمدتاً به «نسخ در تکوین» یا «اظهار ما خَفِیَ علی الناس» تأویل برده شد تا شبهه نقص در علم ازلی دفع گردد. مؤلفان این مجموعه مقالات با واکاوی نصوص معتبر و بازخوانی سیر کلامی امامیه، نشان می‌دهند که بداء نه به معنای جهل یا پشیمانی در ساحت ربوبی، بلکه ناظر به «اراده و مشیت حادث حق‌تعالی در مراتب پیش از قضا و امضای حتمی» و نشانه گشوده بودن دست قدرت پروردگار و معناداری دعا و اراده انسان در تغییر سرنوشت است.

ساختار کتاب و معرفی مقالات به همراه نام نویسندگان

محتوای کتاب در سه بخش موضوعی و هجده مقاله تخصصی تنظیم گردیده است:

بخش اول: بداء در کلام اسلامی

۱. آموزه بداء از عصر حضور تا سده نهم هجری / سید جمال‌الدین موسوی

(واکاوی تحول معنایی بداء از رویکرد محدثان نخستین تا تأویلات نسخ‌انگارانه مکاتب بغداد و حلّه)

۲. مطالعه تطبیقی دیدگاه شیخ صدوق و شیخ مفید و دیدگاه سید مرتضی و شیخ طوسی درباره بداء / رسول محمدجعفری

۳. موضع امامیه در برابر دیدگاه کیسانیه، غلات، زیدیه و اسماعیلیه درباره آموزه بداء / ابراهیم نوئی

۴. بررسی و تحلیل نظریه خواجه نصیرالدین طوسی در عقیده بداء / رسول محمدجعفری و وحید داوری چهارده

۵. امامت و مسئله بداء در اسماعیل بن جعفر (بررسی روایت: ما بدا لله مثل ما بدا فی اسماعیل) / مهدی فرمانیان و احسان جندقی

۶. علم پیشین الهی و اختیار انسان: «خداگرایی گشوده» و «مسئله بداء» / زینب امیری

(سنجش تطبیقی دیدگاه کلامی عدلیه با الهیات گشوده در تفکر معاصر غرب)

۷. نقد و بررسی شبهات کتاب اصول مذهب الشیعه درباره بداء / عطیه‌سادات فیض و محمدحسن نادم

بخش دوم: بداء در فلسفه و عرفان اسلامی

۸. مطالعه تطبیقی آموزه «بداء» در اندیشه میرداماد و صدرالمتألهین / علیرضا کاوند، حسن رضایی هفتادر و محمدعلی اسماعیلی

۹. تحلیل انتقادی نظریه «بداء» بر پایه باور به هیولی / محمدمهدی منتصری و احد فرامرز قراملکی

۱۰. تحلیل و تبیین آموزه بداء از دیدگاه فیض کاشانی / مهدی ذاکری، رضا برنجکار و اصغر غلامی

بخش سوم: بداء در معارف وحیانی (قرآن و حدیث)

۱۱. تحلیل آموزه بداء بر اساس روایات اهل‌بیت (ع) / سید جمال‌الدین موسوی

(تبیین ارکان پنج‌گانه بداء: قدرت مطلق، حدوث اراده، علم ذاتی و فعلی، مراتب تحقق شیء و وسعت نظامات خیر)

۱۲. مفهوم عام بداء در مکتب اهل‌بیت (ع) / سید محمد بنی‌هاشمی و محمدحسین سهیلی

۱۳. بداء یا محو و اثبات از منظر قرآن و حدیث / سید عبدالرسول حسینی‌زاده

۱۴. رأی و بداء از دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی / اصغر غلامی

(بازخوانی دیدگاه مکتب معارفی خراسان پیرامون نفی ازلیت اراده و معنای ابداع و مشیت)

۱۵. بداء در دیدگاه آیت‌الله نمازی شاهرودی / محمد بیابانی اسکوئی

۱۶. تردد در ساحت ربوبی و نسبت آن با علم و اراده در مکتب اهل‌بیت (ع) / سید جمال‌الدین موسوی

۱۷. اجل معلق و اجل مسمّی از منظر آیات و تجلی آن در روایات / محمدحسین بیات

ویژگی‌های اثر

• رویکرد تحلیلی و تبارشناسانه: بررسی تطورات این آموزه از قرن‌های اولیه تا دوره‌های صفویه و معاصر (به‌ویژه بازتاب آن در مکتب معارفی خراسان).
• نقد تطبیقی مکاتب فکری: مواجهه با چالش‌های فلسفی قاعده علیت، تبیین نحوه نسبت علم ازلی با علم فعلی، و پاسخ به اشکالات متکلمان عامه و وهابیت.
• پیوند با مسائل کاربردی کلام: تبیین جایگاه دعا، توبه، صدقه و صله ارحام در دگرگونی سرنوشت و پیراستن عقاید از توهم جبرگرایی.

این کتاب برای چه کسانی مفید است؟

• اساتید، طلاب سطوح عالی و دانشجویان دوره‌های تحصیلات تکمیلی در رشته‌های کلام اسلامی، فلسفه و علوم قرآن و حدیث.
• پژوهشگرانی که روی مباحث قضا و قدر، افعال الهی و رابطه علم پیشین خدا با اختیار انسان کار می‌کنند.
• علاقه‌مندان به فهم مستند و روایی معارف امامیه در موضوع تغییر تقدیرات و دفع شبهات پیرامون آن.