رسالهٔ «الاعتقادات» تألیف شیخ صدوق (م. ۳۸۱ ق)، از کهن‌ترین و اثرگذارترین متون جامع روایی در باب عقاید شیعهٔ امامیه است که همواره در تاریخ کلام اسلامی—به‌ویژه از حیث نقدها و تعلیقات شیخ مفید در «تصحیح الاعتقاد»—مورد توجه عالمان بوده است. کتاب «شرح کتاب اعتقادات صدوق» بازنویسیِ تنقیح‌شده از درس‌گفتارهای استاد محمد بیابانی اسکوئی است که با هدف ایضاح متن کهن شیخ صدوق برای پژوهشگران معاصر تدوین یافته است. رویکرد شارح بر مدار فهم کلامی برآمده از نصوص معصومان (ع) استوار است؛ ایدهٔ محوری وی بر تفکیک دقیق میان «سنخیت‌ناپذیری خالق با مخلوق» و نفی امکان احاطهٔ عقل به کنه ذات الهی تأکید دارد. اثر حاضر تلاش می‌کند با تنزیه مطلق خداوند از صفات نقص و محدودیت، معنای صحیح آیات و اخباری را که در بدو امر موهم تشبیه یا تجسیم به نظر می‌رسند (نظیر ید، وجه، ساق، مکر، و رضا و غضب الهی)، بر اساس موازین تفسیری و زبانی اهل‌بیت تبیین نماید.
سرفصل‌ها و محورهای کلیدی
این کتاب در ۴۵ باب تنظیم شده که منطبق بر ابواب متن الاعتقادات است:
-
مباحث توحید و افعال الهی (ابواب ۱ تا ۱۰): صفات ذات و افعال، نفی جبر و تفویض، اراده و مشیت، قضاء و قدر، فطرت، استطاعت و بداء.
-
عالم تکوین و ماوراءالطبیعه (ابواب ۱۱ تا ۱۵): نهی از جدل، لوح و قلم، کرسی، عرش، و حقیقت نفوس و ارواح.
-
معاد و فرجام‌شناسی (ابواب ۱۶ تا ۲۹): احوال موت، سوال قبر، رجعت، بعث، حوض، شفاعت، وعد و وعید، حساب و میزان، صراط، اعراف، عقبات محشر، و بهشت و دوزخ.
-
نبوت، امامت و وحی (ابواب ۳۰ تا ۴۱): نزول قرآن و وحی، سلامت و عدم تحریف قرآن، عصمت، نفی غلو، تبری از ظالمین، تقیه، و شأن آباء النبی و سادات علوی.
-
قواعد فهم احادیث و احکام کلی (ابواب ۴۲ تا ۴۵): اخبار مفسر و مجمل، قاعده حظر و اباحه، روایات طب، و شیوه تعامل با روایات متعارض.
ویژگی‌های اثر
-
شرح ترتیبی و تفکیک متن از شرح: عبارات شیخ صدوق همراه با ترجمه و سپس توضیح دقیق تحلیلی آمده است تا دنبال کردن متن اصلی برای خواننده آسان باشد.
-
مواجهه نقادانه با اصطلاحات فلسفی و منطقی: شارح در تبیین مفاهیمی چون جوهر و عرض، ماده و صورت، یا تقسیم عوالم به خلق و امر، تمایز دیدگاه‌های متکلمان روایی را با اصطلاحات رایج فلسفی به نقد و بررسی می‌گذارد.
-
واژه‌شناسی و بازگرداندن متشابهات به محکمات: ارائهٔ معانی زبانی، کنایی و روایی برای واژگانی چون وجه، یدین، صمد، و غضب الهی جهت ابطال نسبت تشبیه به شیعه.
-
لحن تبیینی و پرهیز از جدل‌های فرسایشی: اثر با وجود ورود به موضوعات چالشی کلامی، ساختاری آموزشی و ناظر به آموزش‌های حوزوی و دانشگاهی دارد.
این کتاب برای چه کسانی مفید/ضروری است؟
-
محققان، مدرسان و طلاب حوزه‌های علمیه در دروس کلام اسلامی و عقاید
-
دانشجویان رشته‌های الاهیات، علوم قرآن و حدیث، و فلسفه و کلام اسلامی
-
علاقه‌مندان به شناخت آرای کلامی کهن امامیه و مکتب حدیثی قم در قرن چهارم هجری
-
پژوهشگرانی که به دنبال فهم معارف توحیدی بر اساس احادیث معتبر اهل‌بیت (ع) هستند
برشی از متن کتاب
«توحید یا یگانگی خداوند متعال به این معنا است که او به تمام ذات از غیر جداست؛ هیچ چیزی از خالق در مخلوق نیست و هیچ چیزی از مخلوق در خالق وجود ندارد؛ به بیان دیگر توحید یعنی اینکه در هیچ جهت و به هیچ وجهی از وجوه میان خدا و خلق سنخیت و مشابهتی نیست… تنها طریق معرفت خدای تعالی این است که خود او نفس خویش را به بندگانش معرفی کند… در احادیث در تفسیر این آیهٔ شریفه آمده است که معرفت مقدور بشر نیست؛ به همین جهت خدا آنان را به معرفت مکلف نساخته است.»
ادبیات آیینی
ادیان و مذاهب
روششناسی و منبعشناسی
علوم قرآن و حدیث
فقه و اصول
فلسفه و عرفان
تاریخ و سیره
دعا و زیارت
محصولات چندرسانهای
کلام و عقاید
اخلاق و تربیت
مجلات
