کتاب «معرفت اضطراری در قرون نخستین اسلامی» بخشی از کلان‌پروژه بازشناسی اندیشه کلامی امامیه در دوران نخستین است که با اشراف علمی پژوهشکده کلام اهل‌بیت (ع) به چاپ رسیده است.
مسئله چیستی شناخت و میزان دخالت اراده آدمی در شکل‌گیری معرفت دینی (به‌ویژه خداشناسی)، از نخستین مباحثات فکری میان مسلمانان در سده‌های دوم تا پنجم هجری بوده است. در تلقی مشهور کلام متأخر، معرفت امری «اکتسابی» و ثمره استدلال و نظر دانسته می‌شود؛ اما بررسی نصوص کهن روایی و رسائل متکلمان متقدم امامیه نشان می‌دهد که جمهور متکلمان مدرسه کوفه و محدثان مدرسه قم، بر اساس احادیثی نظیر «المَعْرِفَةُ صُنْعُ اللهِ لَیْسَ لِلْعِبَادِ فِیهَا صُنْعٌ»، اصل حصول معرفت را موهبتی الهی و «اضطراری» (غیر اختیاری و خارج از فاعلیت مستقیم بشر) تلقی می‌کرده‌اند. مؤلف در این کتاب، با متدولوژی تاریخ کلام، به بازخوانی دقیق این انگاره، تفکیک آن از مبانی جبرگرایانه و تبیین سیر تحول آن تا ردّ رسمی در مدرسه بغداد پرداخته است.
سرفصل‌ها و محورهای کلیدی گفتارهای شش‌گانه کتاب
محتوای اثر در یک مدخل مفهومی، پنج گفتار تحلیلی-تاریخی و یک پی‌گفتار تطبیقی سامان یافته است:
-
گفتار اول: مفهوم‌شناسی چیستی و گستره «معرفت» و واژه‌های همگن
-
تحلیل لغوی و معناشناسی (سمانتیک) واژگان علم، معرفت و جهل در کتاب و سنت؛
-
تفکیک دقیق میان «معرفت اضطراری» (به معنای غیر اختیاری بودن برآیند شناخت)، «معرفت ضروری» (در منطق به معنای بدیهی و بی‌نیاز از استدلال) و «معرفت فطری» (معرفت موهوبی در عوالم پیشین/عالم ذر)؛
-
تبیین دو سطح «معرفت اضطراری عام» (شامل تمامی معارف) و «معرفت اضطراری خاص» (اختصاص به معرفةالله).
-
گفتار دوم: معرفت اضطراری در اندیشه امامیان در مدرسه کوفه
-
راستی‌آزمایی گزارش‌های تاریخ‌نگارانی چون ابوالحسن اشعری و قاضی عبدالجبار با شواهد روایی اصحاب؛
-
نظریه جمهور امامیه (خط فکری هشام بن حکم، مؤمن‌الطاق، یونس بن عبدالرحمن و سکاک)؛
-
جمع میان عقل‌گرایی و معرفت اضطراری: اختیاری بودن «فرآیند و مقدمات تفکر» در برابر غیر اختیاری و موهبتی بودن «برآیند و ثمره معرفت»؛
-
پاسخ به مسئله تکلیف نخستین و ثواب و عقاب در صورت غیر اختیاری بودن شناخت.
-
گفتار سوم: معرفت اضطراری در اندیشه امامیان در مدرسه قم
-
امتداد خط فکری کوفه در جریان‌های حدیثی-کلامی قم؛
-
رویکرد احمد بن محمد بن عیسی، صفار قمی (در بصائرالدرجات)، سعد بن عبدالله اشعری، ابراهیم بن هاشم و برقی؛
-
ساختار ابواب معرفت در آثار کلینی (الکافی) و شیخ صدوق (التوحید).
-
گفتار چهارم: معرفت اضطراری در اندیشه اصحاب حدیث
-
بررسی دیدگاه اهل‌حدیث پیرامون الجائی بودن معارف و خلق اعمال؛
-
آسیب‌شناسی جبرگرایی و کم‌توجهی به جنبه‌های اکتسابی و کارکرد تعقل در منظومه معرفتی آنان.
-
گفتار پنجم: معرفت اضطراری در اندیشه معتزله
-
تمایز دیدگاه مشایخ نخستین (نظام، ابوالهذیل علاف، بشر بن معتمر)؛
-
بررسی نظریه «اصحاب المعارف» و رساله المسائل والجوابات فی المعرفة جاحظ پیرامون اضطراری بودن همه شناخت‌ها؛
-
ادله مخالفان معتزلی در اثبات معرفت اکتسابی، قاعده وجوب نظر و تلقی عقل خودبنیاد.
-
گفتار ششم و پی‌گفتار: چرخش کلامی در مدرسه بغداد و جمع‌بندی تطبیقی
-
ورود کلام امامیه به مدرسه بغداد (از نوبختیان تا شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی) و تأثیرپذیری از ادبیات رایج معتزلی؛
-
دلایل تغییر معنای اضطرار به «بی‌نیازی از استدلال» و در نتیجه انکار معرفت اضطراری و غلبه نظریه «معرفت اکتسابی» در کلام متأخر شیعه.
ویژگی‌های پژوهشی اثر
-
روش‌شناسی دقیق تاریخ کلام: پرهیز از پیش‌داوری‌های کلامی متأخر و استخراج دیدگاه‌ها از دل کتب مقالات‌نگاری کهن، رسائل مفقوده و اسناد حدیثی سده‌های دوم و سوم.
-
گره‌گشایی از اشتراک لفظی مفاهیم: تفکیک روشن میان «ضرورت منطقی» (بدیهی در برابر نظری) با «اضطرار کلامی» (موهبتی در برابر اختیاری) که مانع از خلط تاریخی آرا می‌شود.
-
حل تعارض عقل‌گرایی و معرفت موهوبی: تبیین دقیق نظریه متکلمان کهن امامیه که در آن خردورزی به عنوان «مقدمه و بستر»، و افاضه معرفت از سوی خدا به عنوان «نتیجه» تصویر شده و بدین ترتیب منافاتی با اختیار و تکلیف انسان ندارد.
این کتاب برای چه کسانی مفید است؟
-
اساتید، طلاب سطوح عالی و پژوهشگران رشته‌های کلام اسلامی، معرفت‌شناسی دینی، و تاریخ اندیشه.
-
دانشجویان تحصیلات تکمیلی در گرایش‌های فلسفه دین، شیعه‌شناسی، و علوم قرآن و حدیث.
-
محققانی که مایلند با مبانی معرفت‌شناختی کلام امامیه پیش از ورود به دوره‌های فلسفی و مکاتب بغداد و حله آشنا شوند.
برشی از متن کتاب:
«در مباحثات کهن کلامی، اضطراری بودن معرفت هرگز به معنای بی‌نیازی از فکر و نفی خردورزی نبوده است. امامیان مدرسه کوفه بر این باور بودند که انسان موظف است عقل خود را به کار گیرد و مقدمات شناخت را فراهم سازد، اما آن نوری که در پایان بر جان آدمی می‌تابد و حقیقت را آشکار می‌کند، فعل مستقیم انسان نیست؛ بلکه صنع و هدایت پروردگار است. با تفکیک فرآیند تفکر از برآیند شناخت، هم جایگاه عقل محفوظ می‌ماند و هم فضل و توفیق الهی در هدایت معنا پیدا می‌کند…»
ادبیات آیینی
ادیان و مذاهب
روش‌شناسی و منبعشناسی
علوم قرآن و حدیث
فقه و اصول
فلسفه و عرفان
تاریخ و سیره
دعا و زیارت
محصولات چندرسانهای
کلام و عقاید
اخلاق و تربیت
مجلات
